Tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) không chỉ ảnh hưởng đến chi phí nhân sự của doanh nghiệp mà còn quyết định nhiều quyền lợi an sinh của người lao động trong quá trình làm việc và sau khi nghỉ hưu. Trên thực tế, một số doanh nghiệp chỉ đăng ký mức đóng bằng hoặc nhỉnh hơn mức lương tối thiểu vùng, trong khi thu nhập thực tế của người lao động cao hơn đáng kể. Nếu mức đóng không phản ánh đúng các khoản tiền lương thuộc diện phải tính đóng BHXH, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với nghĩa vụ truy đóng, xử phạt và những trách nhiệm pháp lý nghiêm trọng hơn. Vậy pháp luật quy định vấn đề này như thế nào?
1. Trách nhiệm đóng BHXH của doanh nghiệp.
Theo Điều 13 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, người sử dụng lao động có trách nhiệm thực hiện việc đăng ký, đóng BHXH bắt buộc, phối hợp giải quyết chế độ và bảo đảm các quyền lợi BHXH của người lao động theo quy định. Đáng chú ý, doanh nghiệp còn phải bồi thường nếu không đóng hoặc đóng không đầy đủ BHXH bắt buộc và hành vi này gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người lao động.
Tuy nhiên, để xác định doanh nghiệp đã thực hiện đúng nghĩa vụ hay chưa, cần làm rõ tiền lương làm căn cứ đóng BHXH được xác định như thế nào.
Căn cứ khoản 1 Điều 31 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 và khoản 1 Điều 7 Nghị định 158/2025/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 01/7/2025), tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc đối với người lao động thuộc đối tượng áp dụng được xác định trên cơ sở tiền lương tháng, cụ thể như sau:
Mức lương theo công việc hoặc chức danh: Mức lương tính theo tháng được thỏa thuận trong hợp đồng lao động, căn cứ vào thang lương, bảng lương do người sử dụng lao động xây dựng theo quy định.
Các khoản phụ cấp lương: Những khoản được thỏa thuận nhằm bù đắp các yếu tố về điều kiện lao động, tính chất phức tạp của công việc, điều kiện sinh hoạt hoặc mức độ thu hút lao động mà mức lương chính chưa tính đến hoặc tính chưa đầy đủ.
Các khoản bổ sung khác: Những khoản xác định được mức tiền cụ thể cùng với mức lương theo công việc hoặc chức danh, được thỏa thuận trong hợp đồng lao động và trả thường xuyên, ổn định trong mỗi kỳ trả lương.
Việc xác định các khoản phải tính đóng cần căn cứ vào bản chất khoản tiền, nội dung thỏa thuận và quy định pháp luật, thay vì chỉ dựa vào tên gọi của khoản chi hoặc mức lương cơ bản ghi trên hợp đồng.
Do đó, mức lương tối thiểu vùng không phải là căn cứ mặc định để doanh nghiệp lựa chọn mức đóng BHXH cho mọi người lao động. Nếu tiền lương và các khoản phụ cấp, bổ sung thuộc diện tính đóng cao hơn mức doanh nghiệp kê khai, việc chỉ đóng trên mức thấp hơn có thể dẫn đến tình trạng đóng BHXH không đúng quy định.
2. Đóng BHXH thấp hơn thu nhập thực tế và rủi ro doanh nghiệp và người lao động phải đối mặt.
Đối với người lao động:
Mức lương hưu thấp: Mức hưởng lương hưu được xác định theo các điều kiện và công thức luật định, trong đó có thời gian đóng và mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH. Vì vậy, nếu doanh nghiệp kê khai mức lương đóng thấp hơn mức phải đóng trong thời gian dài, quyền lợi hưu trí của người lao động có thể bị ảnh hưởng.
Giảm quyền lợi với một số khoản trợ cấp: Các chế độ như ốm đau, thai sản và một số quyền lợi liên quan được tính toán dựa trên mức tiền lương đóng BHXH theo quy định tương ứng. Khi mức đóng thấp hơn mức phải đóng, số tiền trợ cấp mà người lao động nhận được có thể thấp hơn mức đáng lẽ được hưởng nếu doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ.
Khó khăn khi giải quyết quyền lợi: Khi dữ liệu đóng BHXH không phản ánh đúng tiền lương thuộc diện tính đóng, người lao động có thể phải cung cấp hợp đồng, bảng lương, chứng từ thanh toán hoặc tài liệu liên quan để làm rõ mức tiền lương thực tế. Điều này có thể khiến quá trình xác minh và giải quyết chế độ phức tạp hơn.
Đối với doanh nghiệp:
Việc kê khai mức lương đóng BHXH thấp hơn mức pháp luật yêu cầu không đơn thuần là vấn đề quản trị tiền lương. Nếu cơ quan có thẩm quyền xác định doanh nghiệp đóng không đúng mức quy định, doanh nghiệp có thể phải thực hiện các nghĩa vụ khắc phục và chịu chế tài tương ứng.
Bị xử phạt hành chính, theo điểm a khoản 1, điểm a khoản 2 Điều 48 Nghị định 283/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 10/09/2026), nếu người sử dụng lao động đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp không đúng mức quy định mà không thuộc trường hợp trốn đóng có thể bị phạt từ 12% đến 15% tổng số tiền phải đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp tại thời điểm lập biên bản vi phạm hành chính nhưng tối đa không quá 75.000.000 đồng. Mức phạt với người sử dụng lao động là tổ chức gấp hai lần mức phạt đối với cá nhân.
3. Khi nào hành vi đóng BHXH thấp hơn mức phải đóng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự?
Không phải mọi trường hợp đóng BHXH thấp hơn mức phải đóng đều đương nhiên cấu thành tội phạm. Trách nhiệm hình sự chỉ được đặt ra khi hành vi đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm và điều kiện luật định.
Điều 216 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung 2025, quy định về tội trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động.
Theo đó, người có nghĩa vụ đóng bảo hiểm cho người lao động nhưng gian dối hoặc sử dụng thủ đoạn khác để không đóng hoặc đóng không đầy đủ theo quy định trong thời gian từ 06 tháng trở lên có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đồng thời đáp ứng các điều kiện về mức tiền trốn đóng hoặc số lượng người lao động và điều kiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm theo quy định của điều luật.
Tùy tính chất, mức độ vi phạm, số tiền trốn đóng và số lượng người lao động bị ảnh hưởng, cá nhân phạm tội có thể bị phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù. Pháp nhân thương mại cũng có thể phải chịu trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng các điều kiện chịu trách nhiệm hình sự theo quy định.
Như vậy, nếu doanh nghiệp cố ý kê khai mức đóng thấp hơn thực tế bằng thủ đoạn gian dối nhằm không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ, hành vi này cần được xem xét trên cơ sở các dấu hiệu cụ thể của Điều 216, chứ không chỉ dựa vào chênh lệch giữa thu nhập thực tế và mức lương đóng BHXH.
Điều 214 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung 2025, quy định về tội gian lận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp. Điều luật này tập trung vào các hành vi như lập hồ sơ giả hoặc làm sai lệch nội dung hồ sơ để lừa dối cơ quan BHXH, hoặc sử dụng hồ sơ giả, hồ sơ bị làm sai lệch nhằm hưởng chế độ bảo hiểm trái quy định, khi đáp ứng các điều kiện luật định.
Như vậy hành vi đóng bảo hiểm xã hội thấp hơn thu nhập thực tế cho người lao động có thể bị xử phạt hình sự tội trốn đóng bảo hiểm xã hội nếu thuộc phạm vi Điều 214 và Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015.
4. Doanh nghiệp và người lao động cần làm gì để hạn chế rủi ro?
Để phòng ngừa vi phạm, doanh nghiệp cần kiểm tra định kỳ mức lương làm căn cứ đóng BHXH, đối chiếu với hợp đồng lao động và cơ cấu thu nhập thực tế. Những khoản phụ cấp, bổ sung có tính chất thuộc diện tính đóng cần được xác định đúng, tránh việc sử dụng tên gọi khác để loại trừ nghĩa vụ bảo hiểm trái quy định.
Về phía người lao động, cần chủ động kiểm tra quá trình tham gia BHXH, đối chiếu thông tin tiền lương đóng bảo hiểm với hợp đồng lao động và bảng lương của mình. Khi phát hiện dấu hiệu đóng không đúng mức, người lao động nên lưu giữ các tài liệu liên quan và yêu cầu doanh nghiệp giải thích, điều chỉnh. Trường hợp không được giải quyết, người lao động có thể phản ánh đến cơ quan có thẩm quyền để được xem xét theo quy định.
5. Tổng đài tư vấn pháp luật qua điện thoại.
Nếu quý khách hàng còn có thắc mắc hay câu hỏi nào cần được tư vấn từ luật sư. Quý khách vui lòng liên hệ vào số Hotline 0978 333 379 hoặc liên hệ Zalo Hãng Luật BigBoss Law 0906 177 273 để được luật sư hỗ trợ nhanh chóng. Để nhận tư vấn trực tiếp tại văn phòng quý khách vui lòng đến các địa chỉ Trụ sở tại Số 25 đường GS 01, khu phố Tây B, Phường Đông Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh và Chi nhánh tại 343 đường Hùng Vương, xã Ngãi Giao, Thành phố Hồ Chí Minh. Trân trọng cảm ơn!














