Trong quá trình giao kết và thực hiện hợp đồng, việc một bên không thực hiện, thực hiện không đầy đủ hoặc không đúng nghĩa vụ có thể gây ra những thiệt hại đáng kể cho bên còn lại. Khi đó, bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng là một trong những vấn đề pháp lý được quan tâm nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bên bị vi phạm. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi vi phạm hợp đồng đều tự động làm phát sinh nghĩa vụ bồi thường, mà cần xem xét các căn cứ phát sinh trách nhiệm, mức thiệt hại thực tế và những trường hợp được miễn trách nhiệm theo quy định pháp luật. Vậy bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng được xác định như thế nào? Bài viết sẽ phân tích các quy định pháp luật liên quan, giúp cá nhân, doanh nghiệp hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và cách bảo vệ lợi ích của mình khi xảy ra tranh chấp hợp đồng.
1. Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng
Không phải trong mọi trường hợp vi phạm hợp đồng đều đường nhiên dẫn đến nghĩa vụ bồi thường thiệt hại. Theo Điều 303 Luật Thương mại 2005 (sửa đổi bổ sung 2025), trách nhiệm bồi thường thiệt hại được xác định khi đáp ứng đủ các điều kiện sau:
- Có hành vi vi phạm hợp đồng: Một bên không thực hiện, thực hiện không đầy đủ hoặc không đúng nghĩa vụ đã cam kết.
- Có thiệt hại thực tế xảy ra: Bên bị vi phạm phải chịu tổn thất thực tế có thể xác định được hoặc bị mất khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng.
- Có mối quan hệ nhân quả trực tiếp: Thiệt hại phải phát sinh trực tiếp từ hành vi vi phạm hợp đồng của bên vi phạm.
Ngoài ra, các vi phạm rơi vào các trường hợp được miễn trách nhiệm được quy định tại Điều 294 Luật Thương mại 2005 (sửa đổi bổ sung 2025) và các thỏa thuận miễn trách nhiệm hợp pháp giữa các bên và những quy định pháp luật khác có liên quan thì không phải bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm của mình gây ra.
Như vậy, khi đưa ra một yêu cầu bồi thường thiệt hại, bên bị vi phạm cần chứng minh có hành vi vi phạm nghĩa vụ, có tổn thất thực tế và mối quan hệ giữa hành vi vi phạm và tổn thất đó.
2. Những khoản thiệt hại nào có thể được yêu cầu bồi thường
Phạm vi bồi thường được xác định trên cơ sở tính chất của quan hệ hợp đồng và quy định pháp luật áp dụng. Đối với hợp đồng thương mại, khoản 2 Điều 302 Luật Thương mại 2005 (sửa đổi bổ sung 2025) xác định giá trị bồi thường bao gồm tổn thất thực tế, trực tiếp mà bên bị vi phạm phải chịu và khoản lợi trực tiếp mà bên đó đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm.
Cụ thể các khoản được yêu cầu bồi thường bao gồm:
(i) Tổn thất thực tế về tài sản và các chi phí liên quan: Đây là những thiệt hại trực tiếp phát sinh từ việc hợp đồng không được thực hiện đúng cam kết. Chẳng hạn, doanh nghiệp phải phát sinh thêm chi phí thuê đơn vị khác thực hiện công việc thay thế, bảo quản hàng hóa hoặc xử lý hậu quả do đối tác giao hàng không đúng thỏa thuận. Các khoản chi phí được yêu cầu cần có căn cứ và đáp ứng điều kiện bồi thường theo quy định pháp luật
(ii) Khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm: Ngoài tổn thất đã phát sinh, bên bị vi phạm có thể yêu cầu bồi thường khoản lợi trực tiếp mà mình có cơ sở chứng minh rằng lẽ ra sẽ thu được nếu hợp đồng được thực hiện đúng. Ví dụ, việc đối tác không giao hàng đúng hạn khiến doanh nghiệp không thể thực hiện đơn hàng tiếp theo và bị mất khoản lợi nhuận trực tiếp dự kiến từ giao dịch đó.
(iii) Thiệt hại về tinh thần: theo Điều 361 Bộ luật Dân sự 2015 quy định thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ có thể bao gồm thiệt hại về vật chất và tinh thần. Thiệt hại tinh thần liên quan đến việc xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín hoặc các lợi ích nhân thân khác.
Việc xác định khoản thiệt hại về tinh thần này cần căn cứ vào tính chất quan hệ pháp luật, quyền lợi bị xâm phạm và quy định cụ thể chứ không phải mặc nhiên các vi phạm nghĩa vụ đều phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại về tinh thần.
Như vậy, giá trị bồi thường không chỉ phụ thuộc vào mức độ vi phạm mà còn gắn với thiệt hại thực tế, khoản lợi trực tiếp bị mất của bên yêu cầu.
3. Nghĩa vụ của bên bị thiệt hại
Quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại này kèm theo những yêu cầu nhất định về việc chứng minh, hạn chế tổn thất xảy ra nhiều hơn, cụ thể những nghĩa vụ này được quy định như sau:
(i) Nghĩa vụ chứng minh tổn thất và mức bồi thường
Theo Điều 304 Luật Thương mại 2005 (sửa đổi bổ sung 2025), bên yêu cầu bồi thường có trách nhiệm chứng minh tổn thất, mức độ tổn thất do hành vi vi phạm gây ra và khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng nếu không xảy ra vi phạm.
Trong thực tế, các tài liệu có thể được sử dụng để chứng minh gồm hợp đồng, phụ lục hợp đồng, hóa đơn, chứng từ thanh toán, biên bản giao nhận, tài liệu thể hiện chi phí khắc phục và hồ sơ chứng minh khoản lợi bị mất. Giá trị của từng tài liệu cần được đánh giá trong mối liên hệ với hành vi vi phạm và thiệt hại được yêu cầu bồi thường.
Việc xác định yêu cầu bồi thường bằng một con số cụ thể nhưng không có tài liệu chứng minh phù hợp có thể khiến bên yêu cầu gặp khó khăn khi thương lượng hoặc giải quyết tranh chấp tại cơ quan có thẩm quyền.
(ii) Nghĩa vụ hạn chế tổn thất
Theo Điều 305 Luật Thương mại 2005 (sửa đổi bổ sung 2025), bên yêu cầu bồi thường phải áp dụng những biện pháp hợp lý nhằm hạn chế tổn thất, bao gồm cả tổn thất đối với khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng. Nếu bên bị vi phạm không thực hiện nghĩa vụ này, bên vi phạm có quyền yêu cầu giảm giá trị bồi thường tương ứng với phần tổn thất đáng lẽ có thể hạn chế được.
Ví dụ, bên mua phát hiện hàng hóa được giao không đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng theo hợp đồng. Trong trường hợp này, bên mua cần kịp thời thông báo cho bên bán, đồng thời áp dụng các biện pháp hợp lý như bảo quản riêng lô hàng không đạt yêu cầu, hạn chế việc tiếp tục sử dụng hoặc phân phối hàng hóa gây phát sinh thêm thiệt hại. Nếu bên mua không thực hiện các biện pháp cần thiết khiến tổn thất gia tăng, phần thiệt hại đáng lẽ có thể hạn chế được có thể được xem xét để giảm mức bồi thường theo Điều 305 Luật Thương mại 2005.
Do đó, việc lưu giữ tài liệu về các biện pháp xử lý, phương án thay thế và chi phí phát sinh có ý nghĩa quan trọng khi xác định phạm vi bồi thường.
4. Một số lưu ý khi yêu cầu bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng
Khi phát sinh tranh chấp, bên bị vi phạm nên rà soát điều khoản về nghĩa vụ, thời hạn thực hiện, trách nhiệm do vi phạm và cơ chế giải quyết tranh chấp trong hợp đồng. Đồng thời, cần lập danh sách chứng cứ về hành vi vi phạm, thiệt hại, mối quan hệ nhân quả và các biện pháp đã áp dụng để hạn chế tổn thất.
Đối với bên bị yêu cầu bồi thường, cần kiểm tra tính hợp lý của từng khoản yêu cầu, khả năng chứng minh thiệt hại, mối liên hệ trực tiếp với hành vi vi phạm và các căn cứ miễn trách nhiệm nếu có.
Tóm lại, bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng không chỉ là vấn đề xác định bên nào có lỗi mà còn đòi hỏi phải làm rõ căn cứ phát sinh trách nhiệm, phạm vi thiệt hại và nghĩa vụ chứng minh của các bên. Việc chuẩn bị đầy đủ hồ sơ và xác định đúng căn cứ pháp lý sẽ góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp khi thương lượng hoặc giải quyết tranh chấp.
5. Tổng đài tư vấn pháp luật qua điện thoại.
Nếu quý khách hàng còn có thắc mắc hay câu hỏi nào cần được tư vấn từ luật sư. Quý khách vui lòng liên hệ vào số Hotline 0978 333 379 hoặc liên hệ Zalo Hãng Luật BigBoss Law 0906 177 273 để được luật sư hỗ trợ nhanh chóng. Để nhận tư vấn trực tiếp tại văn phòng quý khách vui lòng đến các địa chỉ Trụ sở tại Số 25 đường GS 01, khu phố Tây B, Phường Đông Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh và Chi nhánh tại 343 đường Hùng Vương, xã Ngãi Giao, Thành phố Hồ Chí Minh. Trân trọng cảm ơn!
CÁC BÀI VIẾT LIÊN QUAN
