Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra nhiều cơ hội trong hoạt động kinh doanh, quản lý và đời sống xã hội. Tuy nhiên, việc ứng dụng AI cũng đặt ra những vấn đề pháp lý liên quan đến quyền riêng tư, bảo vệ dữ liệu cá nhân, phân biệt đối xử và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của con người. Trước thực tiễn đó, việc xây dựng và tuân thủ các nguyên tắc đạo đức trong phát triển, triển khai AI trở thành yêu cầu cần thiết. Vậy quyền con người trong Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo được ghi nhận và bảo đảm như thế nào? Những nguyên tắc nào cần được tuân thủ để hạn chế nguy cơ AI xâm phạm quyền con người? Bài viết sẽ làm rõ các quy định pháp luật liên quan, góp phần nâng cao nhận thức về trách nhiệm bảo vệ quyền con người trong quá trình ứng dụng trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam.
1. Tôn trọng quyền con người trong Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia
Theo khoản 2 Điều 3 Thông tư 05/2026/TT-BKHCN (có hiệu lực từ ngày 10/3/2026), nguyên tắc tôn trọng quyền con người, quyền công dân được đặt ra kèm với yêu cầu bảo đảm công bằng, minh bạch và không phân biệt đối xử trong quá trình phát triển, sử dụng trí tuệ nhân tạo.
Nguyên tắc này không chỉ dừng lại ở việc yêu cầu tổ chức, cá nhân tuân thủ pháp luật mà còn hướng đến việc chủ động nhận diện và giảm thiểu những tác động tiêu cực mà hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) có thể gây ra đối với con người. Cụ thể:
Thứ nhất, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con người: Trong quá trình xây dựng hoặc triển khai hệ thống AI, tổ chức, cá nhân cần thực hiện các biện pháp rà soát phù hợp nhằm hạn chế nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân, quyền tự do ý chí, quyền tiếp cận thông tin, quyền được đối xử bình đẳng và các quyền hợp pháp khác.
Thứ hai, công bằng và không phân biệt đối xử: Người sử dụng cần có những biện pháp, đánh giá nhằm nhận diện và giảm thiểu thiên lệch trong vận hành. Đặc biệt, xem xét tác động đến nhóm người yếu thế như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật và các nhóm dễ bị tổn thương.
Thứ ba, minh bạch trong sử dụng AI: Tổ chức, cá nhân cần xây dựng thông báo phù hợp về việc sử dụng AI và cung cấp thông tin ở mức hợp lý về mục tiêu, phạm vi, dữ liệu, phương thức hoạt động tổng quát cũng như giới hạn của hệ thống. Việc công khai thông tin không được tạo ra nhận thức sai lệch về năng lực thực tế của công nghệ.
Thứ tư, xác định khả năng giải thích và trách nhiệm giải trình: Các chủ thể liên quan cần nhận diện tác động có thể phát sinh từ hệ thống, chủ động chuẩn bị tài liệu giải trình và bằng chứng về quá trình thiết kế, huấn luyện, kiểm thử. Đồng thời, cần xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm giải trình đối với các quyết định của AI.
Như vậy, nguyên tắc tôn trọng quyền con người trong Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia hướng đến việc bảo đảm công nghệ được phát triển và sử dụng theo cách không xâm phạm các quyền cơ bản, hạn chế bất bình đẳng và duy trì khả năng kiểm soát, giải trình của các chủ thể liên quan.
2. Vai trò định hướng của Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia
Theo khoản 3 Điều 26 Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025, Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia là căn cứ định hướng xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, hướng dẫn chuyên ngành và chính sách khuyến khích phát triển AI an toàn, tin cậy và có trách nhiệm.
Bên cạnh đó, khoản 1 Điều 26 Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 xác định các nguyên tắc làm cơ sở ban hành khung đạo đức, bao gồm bảo đảm an toàn và độ tin cậy; tôn trọng quyền con người, quyền công dân; thúc đẩy hạnh phúc, thịnh vượng và phát triển bền vững; khuyến khích đổi mới sáng tạo gắn với trách nhiệm xã hội.
Khung đạo đức này còn được rà soát, cập nhật định kỳ hoặc khi có thay đổi lớn về công nghệ, pháp luật và thực tiễn quản lý theo khoản 3 Điều 26 Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025. Điều này cho phép các định hướng đạo đức được điều chỉnh phù hợp với sự phát triển của công nghệ và những vấn đề mới phát sinh trong quá trình ứng dụng.
Theo khoản 4 Điều 26 Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025, Nhà nước khuyến khích tổ chức, cá nhân áp dụng khung đạo đức trong hoạt động nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng hệ thống AI nhằm bảo đảm tính minh bạch, công bằng, an toàn và tôn trọng quyền con người.
Từ các quy định trên, có thể thấy Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia đóng vai trò định hướng cho việc xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật, hướng dẫn chuyên ngành và chính sách phát triển AI có trách nhiệm. Đồng thời, khung này tạo cơ sở để tổ chức, cá nhân tham chiếu các nguyên tắc đạo đức trong quá trình triển khai công nghệ, bên cạnh việc thực hiện những nghĩa vụ bắt buộc theo pháp luật có liên quan.
3. Sự thay thế của trí tuệ nhân tạo
Trong lĩnh vực quản lý nhà nước và cung cấp dịch vụ công, kết quả do AI tạo ra có thể hỗ trợ xử lý thông tin, phân tích dữ liệu và nâng cao hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ không đồng nghĩa với việc chuyển giao toàn bộ thẩm quyền quyết định của chủ thể có trách nhiệm cho hệ thống tự động.
Tại khoản 2 Điều 27 Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 quy định: hệ thống AI không thay thế thẩm quyền và trách nhiệm quyết định của người ra quyết định theo quy định pháp luật. Người ra quyết định phải chịu trách nhiệm về việc xem xét và sử dụng kết quả do hệ thống AI cung cấp.
Quy định này đặt ra yêu cầu duy trì vai trò kiểm soát của con người đối với quá trình ra quyết định. Theo đó, kết quả từ AI cần được xem xét trong mối tương quan với hồ sơ, dữ liệu, tình tiết thực tế và căn cứ pháp luật áp dụng; người có thẩm quyền không thể mặc nhiên dựa vào kết quả của hệ thống để thay thế việc xem xét và thực hiện trách nhiệm của mình.
Ngoài ra, khoản 3 Điều 27 Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 quy định cơ quan vận hành hệ thống AI có rủi ro cao hoặc có tác động đáng kể đến quyền con người, công bằng xã hội hoặc lợi ích công cộng phải lập báo cáo đánh giá tác động. Báo cáo cần bao gồm việc xác định rủi ro, biện pháp kiểm soát và bảo đảm khả năng giám sát, can thiệp của con người.
Như vậy, pháp luật không xem AI là chủ thể thay thế người có thẩm quyền trong hoạt động quản lý nhà nước và cung cấp dịch vụ công. Công nghệ có thể hỗ trợ quá trình xử lý, phân tích và đưa ra khuyến nghị, nhưng việc xem xét, sử dụng kết quả và chịu trách nhiệm về quyết định vẫn thuộc về người có thẩm quyền theo quy định pháp luật.
4. Tổng đài tư vấn pháp luật qua điện thoại.
Nếu quý khách hàng còn có thắc mắc hay câu hỏi nào cần được tư vấn từ luật sư. Quý khách vui lòng liên hệ vào số Hotline 0978 333 379 hoặc liên hệ Zalo Hãng Luật BigBoss Law 0906 177 273 để được luật sư hỗ trợ nhanh chóng. Để nhận tư vấn trực tiếp tại văn phòng quý khách vui lòng đến các địa chỉ Trụ sở tại Số 25 đường GS 01, khu phố Tây B, Phường Đông Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh và Chi nhánh tại 343 đường Hùng Vương, xã Ngãi Giao, Thành phố Hồ Chí Minh. Trân trọng cảm ơn!
CÁC BÀI VIẾT LIÊN QUAN
