Bảo hiểm xã hội cho nhóm người lao động nền tảng

Trong bối cảnh các nền tảng số ngày càng phát triển, người lao động nền tảng như tài xế công nghệ, người giao hàng, người cung ứng dịch vụ trực tuyến đang trở thành một bộ phận phổ biến của thị trường lao động. Tuy nhiên, với đặc thù làm việc linh hoạt và mối quan hệ giữa người lao động với nền tảng không phải lúc nào cũng được xác định rõ là quan hệ lao động, việc tham gia và hưởng bảo hiểm xã hội cho nhóm người lao động nền tảng vẫn đặt ra nhiều vấn đề pháp lý. Bài viết dưới đây sẽ phân tích, khái quát các vấn đề về bảo hiểm xã hội với nhóm người lao động nền tảng.

1. Lao động nền tảng là gì?

“Lao động nền tảng” hiện chưa được pháp luật Việt Nam xây dựng, ghi nhận thành một khái niệm độc lập trong văn bản pháp luật. Tuy nhiên, có thể hiểu đây là hình thức lao động trong đó cá nhân thực hiện công việc hoặc cung cấp dịch vụ thông qua nền tảng số, ứng dụng trực tuyến hoặc sàn giao dịch điện tử có chức năng kết nối người cung cấp dịch vụ với khách hàng.

Trên thực tế, nhóm lao động này ngày càng phổ biến với nhiều hình thức khác nhau như tài xế xe công nghệ, người giao hàng, người nhận việc tự do thông qua nền tảng trực tuyến, người cung cấp dịch vụ giúp việc theo giờ hoặc các cá nhân thực hiện công việc thiết kế, viết nội dung và cung cấp dịch vụ chuyên môn qua môi trường số,…

Điểm đáng chú ý là việc một người làm việc thông qua nền tảng số không đồng nghĩa với việc họ đương nhiên là người lao động hoặc người cung cấp dịch vụ độc lập. Theo khoản 1 Điều 3 Bộ luật Lao động năm 2019 người lao động xác định trên cơ sở có thỏa thuận về việc làm có trả công, tiền lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên. Vì vậy, trong từng trường hợp cụ thể, cần xem xét bản chất thực tế của quan hệ giữa người thực hiện công việc và doanh nghiệp vận hành nền tảng để xác định liệu quan hệ đó có thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật lao động hay không.

Đây chính là vấn đề quan trọng để xác định chế độ an sinh xã hội, đặc biệt là bảo hiểm xã hội, bảo hiểm ý tế và bảo hiểm thất nghiệp.

2. Vấn đề bảo hiểm lao động của người lao động nền tảng

Trong quan hệ lao động truyền thống, người lao động thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc theo quy định của pháp luật. Khi Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 có hiệu lực từ ngày 01 tháng 7 năm 2025, phạm vi đối tượng tham gia BHXH bắt buộc tiếp tục được quy định theo hướng dựa trên quan hệ lao động và các trường hợp được pháp luật xác định.

Theo đó, nếu người làm việc trên nền tảng thực tế đáp ứng các dấu hiệu của quan hệ lao động thì việc doanh nghiệp sử dụng các tên gọi như “đối tác”, “cộng tác viên” hay “người cung cấp dịch vụ” không phải là căn cứ duy nhất để loại trừ nghĩa vụ bảo đảm quyền lợi của người lao động. Khi thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, người sử dụng lao động phải thực hiện việc đăng ký và đóng BHXH theo quy định.

Ngược lại, nếu người làm việc trên nền tảng được xác định là bên cung ứng dịch vụ độc lập và không hình thành quan hệ lao động, họ có thể không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc với tư cách người lao động. Sự phân định này tạo ra một vấn đề đáng Lưu ý: cùng thực hiện một loại công việc nhưng thông qua các nền tảng khác nhau có thể có địa vị pháp lý khác nhau, chế độ bảo hiểm khác nhau.

Do đó, đề giải quyết vấn đề BHXH của lao động nền tảng không chỉ cần xác định ai có trách nhiệm đóng bảo hiểm xã hội mà cần xác định địa vị pháp lý của nhóm lao động này đầu tiên.

3. Khoảng trống pháp lý 

Thực tiễn tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy một bộ phận đáng kể tài xế công nghệ, người giao hàng và người làm việc trên các nền tảng trực tuyến có việc làm và tạo ra thu nhập thường xuyên nhưng chưa tiếp cận với chính sách BHXH.

Theo cơ quan BHXH Thành phố Hồ Chí Minh, tài xế xe công nghệ và người bán hàng trên các sàn thương mại điện tử là nhóm lao động phát triển nhanh trong nền kinh tế số. Tuy nhiên, cơ chế hiện hành chưa tạo được phương thức BHXH phù hợp đối với nhóm này. Một trong những đề xuất được đưa ra là nghiên cứu phương thức đóng BHXH hằng tháng thông qua doanh nghiệp ứng dụng công nghệ, đơn vị quản lý sàn thương mại điện tử, nền tảng số có chức năng thanh toán và các chủ thể kinh tế số khác theo quy định của Chính phủ.

Về phương diện quản lý lao động, Sở Nội vụ Thành phố Hồ Chí Minh cũng chỉ ra rằng Bộ luật Lao động năm 2019 chủ yếu được thiết kế trên cơ sở quan hệ lao động giữa người lao động và người sử dụng lao động. Trong khi đó, mô hình làm việc thông qua nền tảng số có những đặc điểm khác biệt, đặc biệt ở cách thức tuyển chọn, phân phối công việc, xác định thu nhập và kiểm soát người thực hiện công việc thông qua hệ thống công nghệ.

Một thực tế phổ biến là doanh nghiệp nền tảng xác định tài xế hoặc người cung cấp dịch vụ là “đối tác” thay vì người lao động. Cách xác định này có thể dẫn đến việc họ không được tiếp cận đầy đủ các chế độ BHXH, BHYT, BHTN cũng như chế độ bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp và các cơ chế bảo vệ khác dành cho người lao động. Trong khi đó, đặc thù công việc của nhóm này lại tiềm ẩn nhiều rủi ro. Tài xế và người giao hàng thường xuyên phải làm việc ngoài đường, đối mặt với nguy cơ tai nạn giao thông, điều kiện thời tiết, ô nhiễm, áp lực về thời gian và các yêu cầu từ khách hàng. Bên cạnh đó, hệ thống đánh giá, xếp hạng và phân phối đơn hàng bằng thuật toán có thể tác động trực tiếp đến khả năng tiếp cận công việc và thu nhập của họ.

Những vấn đề này cho thấy việc chỉ dựa vào hình thức hợp đồng hoặc tên gọi “đối tác” để xác định địa vị pháp lý của người làm việc trên nền tảng có thể chưa phản ánh đầy đủ bản chất của quan hệ thực tế. Từ đó chưa có có chế độ BHXH phù hợp với nhóm người này.

4. Kinh nghiệm một số quốc gia

Vấn đề bảo vệ lao động nền tảng cũng đang được đặt ra tại nhiều quốc gia, trong đó có Trung Quốc và Ấn Độ. Một điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của các quốc gia này là không nhất thiết phải đồng nhất người lao động nền tảng với người lao động theo quan hệ lao động truyền thống, nhưng vẫn có thể xây dựng cơ chế bảo vệ tối thiểu đối với nhóm lao động này.

Tại Trung Quốc, pháp luật và chính sách đối với nhóm lao động này đã được phát triển theo hướng chú trọng bảo vệ quyền lợi của người làm việc trên nền tảng. Các quy định liên quan đến thuật toán nền tảng gây bất lợi, ảnh hưởng xấu đến quyền lợi của người lao động trong đó có thu nhận và thời gian làm việc. Cách tiếp cận này cho thấy bảo vệ lao động nền tảng không nhất thiết chỉ được thực hiện thông qua việc xác định họ là “người lao động” hay “người cung cấp dịch vụ”. Nhà nước có thể thiết lập thêm các tiêu chuẩn bảo vệ tối thiểu phù hợp với đặc điểm của kinh tế nền tảng, đặc biệt đối với thu nhập, thời giờ làm việc, bảo hiểm và rủi ro nghề nghiệp.

5. Nhu cầu hoàn thiện chính sách bảo hiểm

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, theo Viện Nghiên cứu Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh, số người làm các công việc như tài xế công nghệ và lao động trực tuyến được ước tính khoảng 400.000 người. Quy mô này cho thấy lao động nền tảng không còn là hiện tượng mang tính cá biệt mà đã trở thành một bộ phận đáng kể của thị trường lao động. Các rủi ro về sức khỏe, thân thể, tính mạng, tai nạn lao động mà nhóm người này phải gánh chịu là rất cao. Bên cạnh đó là vấn đề mức chiết khấu cao nhưng thiếu các khoản trợ cấp và cơ chế hỗ trợ tương ứng.

Từ góc độ đại diện cho người lao động, ông Lê Tấn Lưu, Chủ tịch Nghiệp đoàn Xe ôm công nghệ Bình Tân, cũng ủng hộ việc nghiên cứu đưa tài xế xe công nghệ vào diện tham gia BHXH bắt buộc. Nghiệp đoàn hiện có 1.263 đoàn viên, trong đó nhiều người có hoàn cảnh khó khăn và phải làm việc thường xuyên ngoài đường, chịu tác động của khói bụi, tiếng ồn và nguy cơ tai nạn giao thông.

Việc được xác định là “đối tác” khiến nhiều người trong số họ chưa được tiếp cận đầy đủ BHXH, BHYT và BHTN. Mặc dù nghiệp đoàn có thể hỗ trợ đoàn viên khi gặp khó khăn hoặc biến cố bất ngờ, các khoản hỗ trợ này về bản chất không thể thay thế cơ chế bảo hiểm xã hội mang tính ổn định và lâu dài.

Không chỉ tài xế công nghệ, những người cung cấp dịch vụ thông qua các ứng dụng khác cũng có nhu cầu tương tự. Chẳng hạn, người làm công việc giúp việc theo giờ có thể phải tự chịu trách nhiệm về an sinh của mình mặc dù công việc được thực hiện thường xuyên thông qua một nền tảng và nguồn thu nhập phụ thuộc đáng kể vào số lượng đơn hàng được phân phối.

Từ thực tiễn trên, có thể thấy việc hoàn thiện chính sách đối với lao động nền tảng cần được tiếp cận theo hướng vừa xác định đúng bản chất quan hệ lao động, vừa xây dựng cơ chế an sinh phù hợp đối với những người chưa đáp ứng đầy đủ điều kiện của quan hệ lao động truyền thống. Trong trường hợp chưa thể mở rộng ngay BHXH bắt buộc, việc hỗ trợ người lao động tiếp cận BHXH tự nguyện, BHYT và các cơ chế bảo hiểm khác cũng là một giải pháp cần được xem xét.

Về lâu dài, pháp luật cần có cơ chế xác định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng trong việc đóng góp và hỗ trợ an sinh cho người thực hiện công việc trên nền tảng, đồng thời bảo đảm rằng sự linh hoạt của mô hình kinh tế số không trở thành lý do làm suy giảm các quyền lợi an sinh cơ bản của người lao động.

6. Tổng đài tư vấn pháp luật qua điện thoại.

Nếu quý khách hàng còn có thắc mắc hay câu hỏi nào cần được tư vấn từ luật sư. Quý khách vui lòng liên hệ vào số Hotline 0978 333 379 hoặc liên hệ Zalo Hãng Luật BigBoss Law 0906 177 273 để được luật sư hỗ trợ nhanh chóng. Để nhận tư vấn trực tiếp tại văn phòng quý khách vui lòng đến các địa chỉ Trụ sở tại Số 25 đường GS 01, khu phố Tây B, Phường Đông Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh và Chi nhánh tại 343 đường Hùng Vương, xã Ngãi Giao, Thành phố Hồ Chí Minh. Trân trọng cảm ơn!